Waarom je stressmindset de fysiologische stressreactie verandert

Waarom je stressmindset de fysiologische stressreactie verandert

Pijler: Stress

"Ik kan niet tegen stress" is een zin die veel cliënten met chronische klachten gebruiken als een vaststaand feit over zichzelf. Het is geen vaststaand feit. Het is een overtuiging, en overtuigingen over stress veranderen meetbaar hoe het lichaam op stress reageert.

Twee mindsets, twee fysiologieën

Carol Dweck bracht het onderscheid tussen twee stress-mindsets in kaart: de overtuiging dat stress schadelijk is, en de overtuiging dat stress je ontwikkelt. Crum et al. (2017, Anxiety, Stress & Coping) lieten zien dat dit geen semantisch verschil is. Wanneer iemand een situatie als bedreiging beoordeelt — te weinig middelen, geen controle — reageert het lichaam met verminderde cardiovasculaire efficiëntie, sterkere hormonale uitschieters, negatiever affect en slechtere cognitieve prestatie. Wordt dezelfde situatie als uitdaging beoordeeld, dan is het patroon precies omgekeerd. De stressor is identiek. De fysiologische respons niet.

DHEA als meetbaar verschil

Dit is niet alleen een gevoel dat mensen rapporteren. Dutheil et al. (2021, Frontiers in Psychiatry, DOI 10.3389/fpsyt.2021.688367) deden een systematische review en meta-analyse over dehydro-epiandrosteron (DHEA) als biomarker van acute stress, gebaseerd op 14 studies met in totaal 631 deelnemers. DHEA-spiegels stijgen na acute stress met een gestandaardiseerd gemiddeld verschil van 1,56 (95% BI 1,13–1,99), met een piek direct aan het einde van de stressor (SMD 2,43; 95% BI 1,59–3,27), gevolgd door een geleidelijke daling. Vrouwen, jongere mensen en mensen met obesitas laten een sterkere respons zien. DHEA is de tegenhanger van cortisol: het beschermt onder andere de hippocampus tegen de schadelijke effecten van langdurig verhoogd cortisol. Mensen met een "stress ontwikkelt mij"-mindset produceren tijdens stress meer DHEA, zijn cognitief flexibeler en veren sneller terug — dat is dus geen motivatiepraatje, maar een aanwijsbaar verschil in hormonale respons.

Wat dit tijdens een echte crisis betekent

Het meest overtuigende bewijs komt niet uit het laboratorium, maar uit een prospectieve studie tijdens een reële, langdurige stressor. Williams en Ginty (2023, Anxiety, Stress & Coping, DOI 10.1080/10615806.2023.2282092) maten de stressmindset van studenten vóór het begin van de COVID-19-pandemie en volgden hen daarna. Een sterkere "stress-is-enhancing"-mindset voorspelde significant lagere scores op intrusie, vermijding en hyperarousal — de drie subschalen van traumatische stressklachten — na aanvang van de pandemie. De onderzoekers noemen het bijstellen van stressmindset expliciet als een mogelijke aangrijpingspunt voor interventie.

De rol van acceptatie

Een aanverwant mechanisme is acceptatie, wat iets anders is dan je erbij neerleggen. Lindsay et al. (2018, Psychoneuroendocrinology) toonden aan dat acceptatie de stressreactiviteit verlaagt: het gaat om erkennen dat pijn en tegenslag bij het leven horen, stoppen met ontkennen, en de aandacht verleggen naar wat wél beïnvloedbaar is. Dat is een andere route naar hetzelfde resultaat als een positievere stressmindset: een lichaam dat minder hard en minder lang in de alarmstand blijft staan.

Wat dit voor de behandelkamer betekent

De centrale boodschap uit dit deel van de FysioVitale Screening® is dat het stress-systeem trainbaar is. Dat is een andere boodschap dan "probeer te relaxen." Het gaat om het actief bijstellen van de beoordeling van een situatie — bedreiging versus uitdaging — en dat is iets waar een fysiotherapeut in het gesprek met een cliënt daadwerkelijk invloed op heeft, los van ademhalingsoefeningen of ontspanningstechnieken. Een cliënt die zijn eigen stressrespons als vaststaand beschouwt, mist die mogelijkheid. Een cliënt die weet dat de respons verandert met de manier van kijken, heeft een aangrijpingspunt.

Veelgestelde vragen

Is een stress-is-enhancing mindset hetzelfde als positief denken? Nee. Het gaat niet om ontkennen dat een situatie zwaar is, maar om de inschatting van je eigen vermogen om ermee om te gaan. Dat sluit dicht aan bij acceptatie, niet bij verdringen.

Kun je DHEA-spiegels ook los van mindset beïnvloeden? Ja, onder andere via goede slaap, ademhalingsoefeningen en beweging — factoren die in de FysioVitale Screening ook als aparte pijlers terugkomen.

Is dit bewijs alleen bij studenten of ook bij cliënten met chronische pijn onderzocht? De mindset- en DHEA-mechanismen zijn breder onderzocht dan alleen bij studenten; de COVID-studie is één voorbeeld van een reële, langdurige stressor buiten het laboratorium.

Kan een fysiotherapeut mindsetwerk doen, of is dat het domein van een psycholoog? Het gesprek over hoe een cliënt een stressor beoordeelt, valt binnen het bereik van de FysioVitale Screening; bij onderliggende psychologische problematiek blijft doorverwijzing de juiste route.

Bronnen: Crum, A.J. et al. (2017). Anxiety, Stress & Coping. Dutheil, F. et al. (2021). DHEA as a Biomarker of Stress: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Psychiatry, 12:688367, DOI 10.3389/fpsyt.2021.688367. Williams, S.E. & Ginty, A.T. (2023). Anxiety, Stress & Coping, DOI 10.1080/10615806.2023.2282092. Lindsay, E.K. et al. (2018). Psychoneuroendocrinology, 87, 63-73.

Wil je hier meer over leren, schrijf je dan nu in voor de FysioVitale Screening® e-learning.